Hoe Harmelen ontstond

Tijdens het Pleistoceen, dat ongeveer 2 miljoen jaar geleden begon, is in Nederland zand en grint afgezet. Circa 10.000 jaar geleden begon het Holoceen tijdperk en werd ons land geleidelijk een bosgebied. De plantenresten hoopten zich op en vormden een dikke laag veen.
Het landschap rond Harmelen heeft in de laatste 6000 jaren zijn vorm gekregen door de voortdurende wijziging van de loop van de Rijn en diverse andere kleine waterstromen.
Ten westen van de stad Utrecht gaat het rivierenlandschap over in een veengebied, dat wordt doorsneden door de stroomgordels van de Rijn en de zijrivieren. Achter de oeverwallen ligt een overgangsgebied met strookvormige zand- en kleizones. De huidige loop van de rivieren dateert uit de Middeleeuwen, toen deze werden vastgelegd door bedijking. Voor die tijd verplaatste de loop van het water zich nogal eens, waardoor een stelsel van stroomruggen in de vorm van zandafzettingen en komgronden met klei en veen is ontstaan.

de stroomstelsels verplaatsten zich

Globaal komt het ingewikkelde verhaal van de verplaatsende stroomstelsels op het volgende neer: vanaf ongeveer zesduizend jaar geleden heeft de loop van de Rijn zich stapsgewijs naar het noorden verplaatst. Het was geen éénduidige stroom, maar bestond uit verschillende riviertakken die zich in de loop van de tijd verplaatsten en die verschilden in belangrijkheid. In de Rijndelta ten westen van Utrecht zijn het Linschotense en het Utrechtse stroomstelsel van belang. Het Utrechtse stroomstelsel werd dominant toen de Rijn door het veengebied brak en bij Katwijk in de Noordzee uitkwam. De hoofdstroom liep met grote bochten langs Alendorp en Vleuten naar Harmelen. Een nevenstroom, de Heldammer stroomrug, ontstond omstreeks 1200 voor Chr. en volgde vanaf De Meern een kortere route naar Harmelen. Deze smalle Rijntak, die door de Romeinen als noordgrens werd benut, moet als restgeul tot de vroege Middeleeuwen hebben bestaan. Omsloten door Rijntakken ontstond zo een kleiig gebied, de Harmelerwaard.
De Oude Rijn was ook in de Karolingische Tijd een belangrijke internationale handelsroute van Utrecht en Dorestad naar Katwijk. In de zevende en achtste eeuw was Harmelen een militaire verzamelplaats, als onderdeel van de Frankische verdedigingslinie tegen de Friezen.
De oudste schriftelijke vermelding van Harmelen dateert uit 1202; het wordt dan "Hermale" genoemd, maar de eerste bewoning dateert waarschijnlijk uit de midden-bronstijd, zo tussen 1800 en 1100 voor Chr.. Harmelen ligt op de splitsing van de Oude Rijn en de Bijleveld, die ook het grondgebied van Harmelen voor een groot gedeelte hebben gevormd. Zij vormden de stroomruggen waarop de bewoning, alsmede agrarische aktiviteiten als veeteelt en fruitteelt zich voornamelijk concentreerden.

Vanaf de 15e eeuw zijn grote delen van de stroomrug langs de Oude Rijn afgegraven voor kleiwinning voor de baksteen- en dakpannen industrie. De “onlanden” die hierdoor ontstonden lagen 2 á 3 meter lager en waren daardoor niet meer geschikt voor agrarisch gebruik (fruitteelt en akkerbouw). In deze gebieden ontstonden bossen. Bemaling in de vorige eeuw zorgde voor een daling van de grondwaterstand, die de onlanden wel weer voor veeteelt geschikt maakte. Deze onlanden zijn nog te herkennen aan de brede vletsloten.
Verder van de Oude Rijn af ligt de overgang naar de komgronden, de vlakke open gebieden die de laagste delen van het landschap vormen. Ten gevolge van vroegere overstromingen hebben zich dikke kleilagen in de kommen afgezet.

de ontginningen

Harmelen bestond niet alleen uit het kerkdorp Harmelen, gelegen langs de Oude Rijn, maar ook uit een aantal bestuurseenheden en gerechten in de omgeving, zoals de Harmeler-waard, Gerverscop, Reijerscop en Indijk. Deze gebieden waren, net als andere dorpen in de regio, in de 11e tot en met de 13e eeuw ontgonnen. De Utrechtse bisschop Willem I (bisschop van 1054 tot 1076) nam het initiatief voor deze ontginning. Uitgangspunt van deze ontginningen waren de oeverwallen van de Oude Rijn, de Leidsche Rijn, de Hollandse IJssel, de Kromwijker-wetering-Haardijk, de Lange Linschoten en de Linschoter stroomrug.
Deze ontginning vond plaats in kavels van ca 1.250 meter diep ( in middel-eeuwse termen: een zes-voorling) en meestal ca 115 meter breed, de z.g. “hoeven” of “copen”. Alleen in de polder Breudijk is deze maatvoering niet strikt toegepast, er is hier sprake van een onregelmatige cope ontginning. Deze copen werden aan de ontginners in een soort pacht uitgegeven door de bisschop van Utrecht.
Als er geen bestaande waterloop aanwezig was, werd eerst een wetering gegraven. Zo ontstonden de Reijerscopse wetering en de Oude wetering, waarbij de Reijerscopse wetering de achtergrens was van de ontginning van Bijleveld en tevens de ontginningsbasis vormde voor de polder Reijerscop. Daarna werden haaks op de weteringen afwaterings-sloten gegraven, die de copen van elkaar scheidden. Langs de ontginningsassen concentreerde zich de bebouwing in een enkel of dubbel lint en ontstonden de historische kernen in dit gebied. In de eerste helft van de 12e eeuw werd Harmelen een kerkdorp.

De copen vormden gezamenlijk de polders, die later ook bestuurlijke eenheden werden. In veel namen van polders in en rond Harmelen is de oorsprong als cope-gebied te herkennen.
Waterstaatkundig viel Harmelen in twee delen uiteen: de polders Gerverscop, Breudijk, Oudeland en Haanwijk vielen onder het Groot Waterschap van Woerden, terwijl Harmelen (Bijleveld), Harmelerwaard en Reijerscop onderdeel uitmaakten van waterschap Bijleveld. De Haanwijkersluis in de Oude Rijn markeerde de grens tussen beide afwateringsgebieden.

De geestelijkheid en de adel kregen steeds meer invloed en gingen een rol spelen in het ontginningsproces. Zo werden er uithoven gesticht als administratief centrum voor de ontginningen. De Harmelense kerk kreeg in 1288 banden met de Johannieterorde, die er een boerderij bouwde: de "Kloosterhoeve" herinnert hier nog aan. Aan de Reijerscopse Wetering stichtten de Johannieters een uithof, waar nu nog een merkwaardige bocht in de wetering is te zien.
De huidige dorpskerk dateert uit de late Middeleeuwen, na een grote brand in 1900 is hij grotendeels opnieuw opgetrokken. Na de Reformatie kerkten de rooms-katholieken veelal in Vleuten, totdat Harmelen in 1795 weer een eigen katholieke kerk kreeg.

Heren van Harmelen

Ook de lokale en regionale heren klommen op de sociale ladder. Om hun status te bekrachtigen bouwden zij verdedigbare woontorens binnen een omgrachting.
Zo lag buiten het dorp de oude ridderhofstad Huize Harmelen. De kasteelheer had als heer van Harmelen en als grootgrondbezitter veel invloed. De heren van Harmelen in de 19e en begin 20e eeuw, waren leden uit de families Van Beusechem en De Joncheere. De laatste Harmelense De Joncheere, Adriaan, overleed in 1913, waarna het landgoed werd opgesplitst. De duiventoren, een klein maar bekend monumentje, is een van de restanten ervan. Het natuurgebied Het Vijverbosch, ontstaan ten gevolge van de zand- en kleiwinning ten behoeve van de Woerdense steenbakkerijen, was onderdeel van het jachtterrein van het kasteel.
Harmelen kende tot het begin van de 19e eeuw nog een tweede kasteel, Batestein. Mede doordat de kasteelheren van Batestein geen heerlijkheden in Harmelen bezaten, drukten zij minder een stempel op de plaatselijke geschiedenis dan de eigenaren van Huize Harmelen.
Die heerlijkheden bestonden veelal uit “gerechten”, gebieden waar de heer de lagere of soms ook de hogere rechtspraak kon uitvoeren. In de Franse tijd vervielen deze heerlijke rechten, maar het “gerecht” als bestuurlijk gebied bleef nog enige tijd gehandhaafd. Zo kenden wij de gerechten Haanwijk, Harmelen-Bijleveld en Harmelerwaard, die begin 19e eeuw, tezamen met Harmelen de gemeente Harmelen vormden. De gerechten Gerverscop, Breudijk, Gerverscop Staten en Gerverscop Uit den Ham vormden samen de gemeente Gerverscop. Deze gerechten waren op 1 januari 1842 eigendom geworden van de burgemeesters en wethouders van Delft.

de gemeente Harmelen

Het dorp Harmelen telde in het begin van de 19e eeuw 459 inwoners, Harmelerwaard 55, Veldhuyzen 131, Reijerscop 109, Indijk 424 en Breudijk 113. Indijk lag oorspronkelijk in de provincie Zuid Holland maar werd in 1820 toegevoegd aan de provincie Utrecht. Door deze grenswijziging kwam Indijk bij de gemeente Harmelen.
In 1844 telde de gemeente Harmelen 169 huizen, bewoond door 258 huishoudens. Het aantal inwoners bedroeg toen 1200, waarvan er 500 hervormd waren en 700 als katholiek te boek stonden. Gerverscop telde 23 huizen met 160 inwoners die verdeeld waren over 25 huishoudens.
In 1857 werden de gemeenten Harmelen en Gerverscop samengevoegd tot de gemeente Harmelen. In 1954 werd de gemeente Veldhuizen opgeheven en werd een gedeelte daarvan bij Harmelen gevoegd.
Vanouds was Harmelen een agrarische gemeente. Naast de veeteelt komt er vanaf het begin van de 20e eeuw ook tuinbouw voor, met name in Oudeland en de Harmelerwaard. Na 1950 groeide Harmelen uit tot een bescheiden forensengemeente. In de jaren '70 van de 20e eeuw werden in de dorpskom veel panden gesloopt met het oog op een betere doorstroming van het verkeer. Landelijk geniet Harmelen bekendheid vanwege de treinramp van 1962, nabij het buurtschap De Putcop, waarbij een groot aantal mensen overleed of gewond raakte.
De gemeente Harmelen verloor in 2001 haar zelfstandigheid en ging in het kader van een gemeentelijke herindeling op in de gemeente Woerden.

 



Print vriendelijke pagina
Kort nieuws

Dorpsplatform Harmelen: actief en betrokken

26 april 2012

Het Dorpsplatform Harmelen bestaat uit een groep enthousiaste mensen die zich inzet voor het wel en wee van hun dorp Harmelen; ook uw dorp!

Het doel van het platform, opgericht in 2005, is gezamenlijk te werken aan het in standhouden en verbeteren van een goed woon-en leefklimaat. Maar wij kunnen dit niet alleen!

Het Dorpsplatform werkt samen met de gemeente Woerden en geeft gevraagd en ongevraagd advies over alles wat betrekking heeft op het leefklimaat in Harmelen. De gemeente van haar kant, verplicht zich om, bij het maken van nieuwe plannen, het Dorpsplatform om advies te vragen.

Het Dorpsplatform is er voor en door de inwoners van Harmelen. Om het leefklimaat van Harmelen optimaal te houden hebben wij uw inbreng wel nodig! Heeft u ideeën of plannen die onze leefbaarheid kunnen vergroten, of zou u actief willen worden binnen het Dorpsplatform, laat het ons weten.

Op onze website kunt u meer over ons lezen.:www.harmelen.nu . Onder de knop "contact" kunt u uw suggesties, vragen en opmerkingen aan ons doorgeven.

 

 

 


Lees verder

Deze website is gerealiseerd door Impressed webdesign en werkt met Slimbeheer 5